Bütün Makaleleri Göster | Harf İndeksi

Somatotip, hacmi önemsemeyerek, şekil kavramına veya vücut kompozisyonunun dış uygunluğuna dayanan fiziksel sınıflamadır. Birçok somatotip belirleme sistemi vardır. Ne var ki atletik tahmin ve yol gösterme de Health-Carte metodu diğerlerinden daha üstündür. Bu metot, orantılı baskınlığı gösteren üç bileşenli sınıflama için hem fotoğraf hem de antropometrik çıkarım yapma imkanı sağlar.
1- Endomorfi veya nisbi şişmanlık
2- Mezomorfi veya nisbi kas-iskelet kuvvetliliği
3- Ektomorfi veya nisbi ince ve uzunluk
Bütün bu bileşenler şu sırayla tanımlanmıştır: Endomorfi, Mezomorfi, Ektomorfi. Antropometrik dağılımın yaygınlığıyla, bu bileşenler 1-10 arasında sınıflamada en yakın olana göre belirlenir. Örneğin: 1,4-6,0-3,2 bir ektomorfik mezomorf veya ektomezomorrftur.
Bu metot Carter tarafından detaylı olarak tanımlanmış ve çıkarım, vücut haritasının çıkartılması ve analiz için uygun bilgisayar programları mevcuttur.
Somatotipi tanımlamanın en genel yolu bir örnek içinde her bileşenin ortalama ve standart sapmasını kullanarak ve dağılımını iki boyutlu somatokartta göstermektir. ( Şekil 1 ve 2) Atletlerin geniş somatotip raporları literatürde mevcuttur.

Carter tarafından bayan atletlerin somatotipleriyle ilgili ayrıntılı bir derleme ( review) çalışması vardır. 15 ila 69 yaşlarındaki Kanadalı yetişkin erkek ve bayan somatotip normlarının özeti Bailey ve arkadaşları tarafından yapılan YMCA-LIFE programı ile Carter ve arkadaşları tarafından yapılan Montreal Olimpiyat Oyunları özetlerinde kullanılan 13,599 deneğe dayanmaktadır.
Bireysel bileşenleri değişken olarak analiz etmek, bu “baskınlık” özelliğini ve deneğin bileşenleri arasındaki ilişkinin önemini bozduğu için genellikle anlamlı değildir.
Analizdeki bu önemli ilişkilerin ön hazırlığında iki yaklaşım kullanılmaktadır:
1. İki boyutlu somatotip analizi, dağılım aralığı veya Y birimleri arasındaki somatoplotlar veya 3-bileşenli somatotip haritasının X’in Y’ye oranının 3:1 ve X=III-1 ve Y= 2II-(III+I) olduğu X-Y hatlarıdır. Bu sistemde X1,Y1 ve X2,Y2 koordinatları için somatotip dağılım aralığı şöyledir:
SDD =
2. Üç boyutlu somatotip analizi somatotip bir X,Y,Z koordinat sisteminde yönlendirildiğinde bileşen birimlerin aralık durumlarıdır. Bu sistemde somatotipler arasındaki aralık (Ave B) somatotip aralık durumu ise;
SAD =
Her iki analitik sistemde de, somatotip bir grafik metodu veya uygun algoritma ile hesaplanabilir. Bu hesaplamalar aşağıdaki gibidir:

Endomorfi
I = -0,7182+0.1451(X) –0,00068 (X2)+0,0000014(X3)
Burada X, triceps, supscapula ve suprailiac deri kıvrım kalınlıklarının toplamıdır.

Mesomorfi
II = [0,858 . humerus çapı + 0,601 . femur çapı + (0,188 (biceps çevresi- triceps deri kıvrım kalınlığı/10)) + (0,161 (Baldır çevresi – baldır deri kıvrım kalınlığı/10)] – (0,131 . boy uzunluğu) + 4.50

Ektomorfi
III = 0,732 (boy uzunluğu / vücut ağırlığı) – 28,58
Eğer III 38,25 en düşük oran olan 0,1 eklenir. Eğer 40,75 > III < 38,28 ise = 0,463 (boy uzunluğu / vücut ağırlığı) – 17,63

Somatotip değerli bir tekniktir. Sporcuların karakteristik vücut kompozisyonlarını tanımlamak için yaygın olarak kullanılır. Tek başına performansın yordayıcısı değildir, ne var ki vücut ölçüsü veya diğer yapısal veya fonksiyonel özellikleri, sporcuların başarısına katkıda bulunan diğer birçok faktöre ek olarak işlevsel olabilmektedir.
Somatotip Verilerinin Analizi
Bir grup deneğin somatotip derecelendirmesini elde ettikten sonra sonuçlarını analiz etmek ve sergilemek için en iyi yol somatokartlarıdır.
İlk kez Sheldon 1949 yılında somatotip verilerini göstermek için Reuleaux Trianlex kullanmıştır. Daha sonra da pratikliği dolayısıyla kullanılmaya devam etmiştir.
Somatokart, şematik bir üçgen şeklindedir. Bilinen somatotipleri iki yönlü bir sınırda göstermektedir. Bir deneğin somatotipi üçgen içinde bir nokta olarak yer alır. Somatokartta bütün örnekler sırasıyla noktalanmalıdır. Somatokart bireysel somatotip kategorilerine dayalı olarak ilave analizlerin yapılmasını da sağlar. Somatokart kendi içinde üç eksenden dolayı bölümlere ayrılmıştır. Bu eksenler üçgenin merkezinde kesişirler. Bu üçgen endomorfi, mezomorfi, ektomorfiyi belirler. Bileşen dereceleri merkezden bu eksenlerin uçlarına doğru artış gösterirler. Bununla birlikte üç bileşendeki aşırı değerler uçlarında yazılıdır. Somatotip bölümleri pozisyonları orantılı derecelerine veya somatotip bileşenlerinin baskın olma durumlarına göre isimlendirilirler.
Vücut Kompozisyonu
Vücudun yağlılık durumunu nitelendiren yoğunluk geçerliliği kriterine dayanan deri kıvrımının çıkarım formülünün kullanımı sporculardaki tahmin için uygun değildir. Yağlılığın değişkenliği, fiziksel uygunluk gerektiren bütün aktiviteler için büyük önem taşımaktadır. Çünkü yağlılığın değişkenliği ile kalori ihtiyacı arasında anlamlı bir ilişki vardır. İşin güçlüğü, insan vücudunun yağ yoğunluğuna göre yağlı ve yağsız olarak ikiye ayıran modelin gerekli varsayımlarını kabul etmekten doğmaktadır. Şekil 3’te görüldüğü gibi bütün vücut yoğunluğunu düzeltmek için akciğer ve diğer iç organların gaz hacimleri ölçülür ve sonra yoğunluk değerlerinden yağ yüzdesi sonucu çıkartılır.

Somatotip ve Performans
Vücut yapısı ile fiziksel aktivite arasında bir ilişki vardır. Uzun süre fiziksel çalışmalar sonucunda fiziki yapıda bir takım değişiklikler olur. Diğer taraftan vücut yapısı aktiviteyi etkiler ve değiştirir. Doğuştan sahip olunan vücut yapısı sportif performansı etkiler.
Heath ve Carter hem erkekler hem de bayanlar için kullanılabilen açık uçlu (7den büyük) somototip yöntemini geliştirmişlerdir. Temel olarak somatotip sınıflandırmasının elde edilmesinin üç metodu bulunmaktadır.
1. Fotoğrafsız olarak antropometrik sınıflama
2. Yaş, boy, kilo ve standart somotorip fotoğraflarından yapılan fotoskopik sınıflama
3. Heath ve Carter yöntemiyle sınıflama
Brokvalter şişman olarak sınıflandırılmış ilkokul çocuklarının en düşük performansa sahip olduklarını, tıknaz ve şişman olarak sınıflandırılmış çocukların yapıca orta ve zayıf olanlara göre performanslarının dikkate değer ölçüde değişken olduğunu, orta yapıdaki zayıf çocukların ise aynı yapıdaki şişmanlardan daha iyi performans göstermekte olduklarını belirtmiştir.
Endomorfiye bağlı aşırı vücut şişmanlığı motor performansı olumsuz yönde etkileyen inaktif ağırlığı temsil eder. Diğer taraftan yüksek mezomorfi ve ektomorfi, puberta öncesinde performansla kararlı bir biçimde ilişkili gibi görünmektedir.
Bower puberta öncesinde fizik yapı ve güç arasında olumlu ölçülerde ilişki tespit etmiştir. Dinomometri ile yapılan kuvvet testiyle somatotip bileşenleri arasındaki ilişkiler endomorfi için –0,22 ile +0,52; mezomorfi için +0,25 ile +0,36 arasında; ektomorfi için –0,22 ile –0,47 arasında sıralanmaktadır. Veriler 9-12 yaş arasında, yaşla birlikte artan olumlu ve olumsuz işleri göstermektedir.
18-21 yaş erkek ve kızlarda yapılan çalışmalarda fiziki yapıya bağlı performans değişikliğinin sürdüğü görülmüştür. Yüksek endomorfide aşırı yağ kötü bir faktördür. Mezomorfik erkekler ektomorfi ve endomorflarda çabukluk ve sürat testlerinde daha iyi bir performans gösterdiği ve aynı testlerde ektomorfların endomorflardan daha iyi olduğu bulunmuştur.
Gürses ve Olgun Türk sporcuları üzerine yaptıkları çalışmalarda kas gücünü ve kuvvetini simgeleyen mezomorfi puanının basketbol, voleybol ve hentbol dallarına oranla güreş, judo ve jimnastik dallarında daha yüksek bulunmuştur. Yine aynı araştırmacılara göre uygulanan fiziksel yetenek testleri ile spor dallarının özelliklerine göre değişen performans arasındaki ilişki derecesi de ayrı bir önem taşımaktadır.
Tanner bir araştırmasında iki yıllık antrenmanla somatotip puanlarındaki değişmeyi sporcuların yüzde 80’inde yarım, yüzde 10’unda ise 1 puan civarında bulmuştur.
Sporcu olmayan gruba göre çoğu bayan ve erkek sporcular benzer olarak çok kaslıdır. Yani büyük mezomorfik bileşenlere sahiptirler ve yağsızdırlar.
DeGaray ve arkadaşları erkek Olimpiyat sporcuları ile ilgili şu ortalama somatotip değerlerini bildirmişlerdir. Maratoncular (1,4)-(4,3)-(3,5), güreşçiler (2,4)-(6,7)-(1,5), sırıkla yüksek atlamacılar (1,5)-(4,8)-(3,2), yüzücülerde (2)-(5)-(3). Aynı değerler Türk güreşçiler için (2,39)-(5,88)-(1,44) olarak Gürses ve Olgun tarafından bulunmuştur. Şekil 4’te bayan ve erkek sporcuların başarılı oldukları spor dallarındaki somatotipleri gösterilmiştir.